Λεωνίδας Αντωνόπουλος: ο “Kosmos” αλλάζει, όσο αλλάζει η μουσική

Μία συζήτηση με τον Διευθυντή Προγράμματος Λεωνίδα Αντωνόπουλο

Ήταν μία βροχερή μέρα κάπου στα μέσα Δεκέμβρη όταν συνάντησα τον Διευθυντή προγράμματος του Kosmos FM, Λεωνίδα Αντωνόπουλο, με αφορμή τη συμπλήρωση 20 χρόνων λειτουργίας του σταθμού. Προετοιμασμένη για μία τυπική συζήτηση σχετικά με την ιστορία και την πορεία του σταθμού, δεν περίμενα η κουβέντα να πάει στο αθηναϊκό ακροατήριο, στο ρόλο του ραδιοφώνου στη ζωή μας αλλά και στο ρόλο του ραδιοφωνικού παραγωγού.

Ήμουν περίεργη να μάθω γιατί η Δημόσια Ελληνική Ραδιοφωνία αποφάσισε το 2001 να δημιουργήσει έναν σταθμό αφιερωμένο στις μουσικές του κόσμου, όταν οι ήδη υπάρχοντες σταθμοί της ήταν ιδιαίτερα αγαπητοί στο κοινό, και δεν περίμενα ότι αυτό θα ενδιαφερόταν να πειραματιστεί μουσικά. Ποια ήταν αυτή η ανάγκη για έναν πιο “ανοιχτό” και “σύγχρονο σταθμό”;

Πηγαίνοντας πίσω στο 2001, είχε αναλάβει Γενικός Διευθυντής ραδιοφωνίας ο Αντώνης Ανδρικάκης. Μαζί με τους συνεργάτες του και εν όψει των Ολυμπιακών Αγώνων του 2004 και μέσα σ’ ένα κλίμα που ευνοούσε τη world music -ήταν ένα  ρεύμα με σημαντική άνοδο εκείνη την εποχή, με πολλές παραγωγές, με φεστιβάλ- αποφάσισε να κάνει αυτό το βήμα. Ήταν ένα φρέσκο  είδος που αγκάλιαζε την ίδια στιγμή τις παραδόσεις όλων των χωρών, ένωνε με έναν τρόπο τη Γη μέσα από διαφορετικές γλώσσες, με διαφορετικά όργανα, και ακούσματα σε ένα σύγχρονο περιβάλλον, όπως και οι Αγώνες. Την ίδια στιγμή ανανέωνε τη μουσική με τον εξής τρόπο: της έδινε την επαφή με τις ρίζες της, με το παρελθόν, όσο μακριά και αν πήγαινε αυτό. Έκανε μια διαδρομή προς τα πίσω και ερχόταν πάλι στο σήμερα, το οποίο το θεωρώ και πολύ διδακτικό ως διαδικασία.

Έτσι, η ιδέα ήταν να φτιαχτεί ένας σταθμός που να αγκαλιάζει αυτόν τον ήχο. Μια τρελή ιδέα ήταν. Και πραγματικά, μόνο η Δημόσια Ραδιοφωνία θα μπορούσε να υποστηρίξει έναν τέτοιο σταθμό, γιατί αυτός ο σταθμός δεν θα παίξει μόνο αυτό που θέλει να ακούσει ο ακροατής με τα γνωστά αγαπημένα του τραγούδια, τα οποία είναι πολύ όμορφα και είναι σημαντικό να το κάνει το ραδιόφωνο και αυτό. Είναι ένας σταθμός που έχει μια εκλεκτικότητα, μια ιδιαιτερότητα και μία ποικιλία στη μουσική και στις γλώσσες που ακούγονται. Ο Kosmos κατάφερε να καλύψει ένα κενό πολύ πιο ιδανικά απ’ ότι θα μπορούσε να φανταστεί κανείς στο ξεκίνημα του.  Με τα χρόνια άρχισε να απλώνεται, να συσχετίζει μουσικές που συνδέονται με το παρελθόν με μουσικές που σε πρώτο επίπεδο νομίζει κανείς ότι δεν έχουν το ίδιο βάρος και που όμως αντιλαμβάνεσαι στην πορεία ότι κάτι τέτοιο δεν ισχύει”.

Προσπαθώ να καταλάβω τι εννοεί λέγοντας για “μουσικές που μοιάζουν ασύνδετες αλλά δεν είναι” και μου φέρνει το παράδειγμα της jazz σε σύγκριση με τη world music:

“Σε πρώτο επίπεδο, θα πεις ότι είναι διαφορετικά ακούσματα, αλλα αντιλαμβάνεσαι όσο ακούς αυτόν τον σταθμό ενα jazz κομμάτι να ανακατεύεται με ένα αφρικάνικο, με ένα λατινοαμερικάνικο, με ένα ιταλικό. Βλέπεις ότι υπάρχουν κοινές μουσικές γλώσσες, που τα συνδέουν όλα αυτά μεταξύ τους με έναν τρόπο. Και η jazz είναι μουσική η οποία προήλθε από τους Αφροαμερικάνους στις ΗΠΑ, επέστρεψε στην Αφρική τις πιο πρόσφατες δεκαετίες, γύρισε πάλι πίσω. Αφιερώνοντας χρόνο και δίνοντας την ευκαιρία ως ακροατές σε έναν σταθμό να μας προτείνει μουσικές, θα καταλάβουμε πολύ γρήγορα ότι ο μουσικός πλούτος έχει τρόπους υπόγειους να συνομιλεί διαρκώς”. 

Σε όλη τη διάρκεια της κουβέντας μας συνειδητοποιώ ότι η jazz είναι πάντα στο θέμα της συζήτησης είτε ως μουσική επιρροή είτε ως προτίμηση του κοινού, και δεν μπορώ παρά να κάνω τη σύνδεση τόσο με τον Jazz FM όσο και με τη συχνότητα που ακούει κανείς jazz κομμάτια στον σταθμό. Και αναρωτιέμαι αν τελικά τυχαίνει ή είναι θέμα επιλογής. Μου λέει ότι έχω αποκλειστική είδηση: τη δημιουργία από τον Κosmos του πρώτου web radio αποκλειστικά αφιερωμένο στη Jazz. Έτσι παίρνω μάλλον την απάντηση που περίμενα.

“Είμαστε ο σταθμός με τη μεγαλύτερη σχέση με την jazz. Εδώ θα ακούσεις είτε κλασική jazz, είτε πιο σύγχρονη, απ’ όπου και να προέρχεται, μέσα στο πρόγραμμα σε όλες τις ώρες, όλες τις μέρες. Δεν έχει τη δική της εκπομπή. Υπάρχουν εκπομπές που ασχολούνται με αυτό το είδος, αλλά έχει και θέση στο σύνολο του προγράμματος. Νομίζω ότι τώρα μπορούμε να κάνουμε το επόμενο βήμα και να προτείνουμε το Kosmos Jazz. Μέσω αυτής της ραδιοφωνικής υπηρεσίας θα μπορέσουμε να αγκαλιάσουμε το κοινό και να του δείξουμε πράγματα που σε συνθήκες FM δεν θα μπορούσαμε. Τα FM παραμένουν βέβαια ο βασικός δίαυλος επικοινωνίας. Το ακροατήριο εκεί είναι πάντα μεγαλύτερο”.

Εκείνη τη στιγμή άκουγαν τον σταθμό από το  web radio μόλις 28 άτομα, όταν καθημερινά οι ακροατές είναι περίπου 20.000. Με παραξενεύει, γιατί έτυχε πολλές φορές να ακούσω το σταθμό μέσω του web radio. Πότε όμως δεν μπόρεσα να βρω εκεί τα τραγούδια που έπαιζαν. Πάντα όμως ένιωθα ότι οι ραδιοφωνικοί παραγωγοί του μου κρατούσαν μία άτυπη συντροφιά και με άφηναν να μπω στην καθημερινότητα τους. Δεν ήταν απλώς εκφωνητές. Έφερναν κάτι από τον εαυτό τους στην εκπομπή.

“Οι παραγωγοί του Kosmos έχουν και μπορούν να χρησιμοποιήσουν όλα τα διαθέσιμα μέσα. Είναι προσωπική τους επιλογή. Υπάρχει φυσικά η λίστα, τα προτεινόμενα, υπάρχει ο υπολογιστής, υπάρχει το cd, υπάρχει το βινύλιο, το mp3. Όλα αυτά είναι στη διάθεση του παραγωγού να τα διαχειριστεί. Ο Προκόπης Δούκας το πρωί παίζει πάρα πολλά τραγούδια σε βινύλια. Θα ακούσεις σε πολλές εκπομπές βινύλια ακόμα και αν δεν το λένε. Αν πας πάνω στα στούντιο θα δεις ότι υπάρχουν πικαπ. Αυτός είναι μάλιστα και ένας λόγος που στον Kosmos ενώ μπορείς να ακούσεις το πρόγραμμα live, δεν θα δεις τα τραγούδια που παίζει, γιατί τα τραγούδια δεν παίζουν μόνο από υπολογιστή. Θα έπρεπε ο παραγωγός να πληκτρολογεί κάθε φορά το τραγούδι που παίζει”.

Μου εξηγεί πως το στοίχημα των παραγωγών του σταθμού είναι να επιμείνουν σε ονόματα που θεωρούν αξιόλογα, να τα συστήσουν σε εμάς και μετά να μας αφήσουν να ανακαλύψουμε περισσότερα για αυτά και ίσως να τα αγαπήσουμε μόνοι μας.  

“Υπάρχουν πολλά φρέσκα ονόματα, αν και έτσι όπως βγαίνει η μουσική σήμερα δεν ξέρει κανείς πόση διάρκεια μπορεί να έχει κάτι, αλλά αυτό δεν είναι δική μας δουλειά. Εμείς στο βαθμό που έχει διάρκεια ένας καλλιτέχνης τον ακούμε, τον παρακολουθούμε, τον στηρίζουμε”. Μου φέρνει σαν παράδειγμα της δικής τους αισθητικής τη Zaz, η οποία είναι ιδιαίτερα αγαπητή στο ελληνικό κοινό. “Η Zaz έχει ως επιρροή το γαλλικό chanson, την Piaf και για κάποιον που ίσως δεν έχει ακούσει ποτέ Piaf, ακούγοντας Zaz μπορεί να θελήσει να ανακαλύψει και το παρελθόν. Αυτός είναι και ο στόχος”.

Το λογότυπο για τον εορτασμό των 20 χρόνων από την ίδρυση του Kosmos 93.6

Μέσα σε αυτά τα 20 χρόνια ο Kosmos έχει συστήσει νέα ονόματα στο κοινό, έχει δώσει φωνή στη world music, έχει κλείσει, έχει ξανανοίξει, αλλά είναι πάντα εκεί με μικρότερες ή μεγαλύτερες αλλαγές, ακούγοντας τις ανάγκες των ακροατών αλλά και σεβόμενος τις προτιμήσεις των ραδιοφωνικών παραγωγών.

“Στα 20 αυτά χρόνια γεννηθήκαμε, μεγαλώσαμε, σε ένα βαθμό ωριμάσαμε και συνεχίζουμε να ωριμάζουμε μεγαλώνοντας. Αλλάζουμε όσο αλλάζει η μουσική, η αισθητική και λιγότερο όσο αλλάζουν οι παραγωγοί. Προφανώς όλα αυτά τα χρόνια έχουν αλλάξει πολλά πράγματα, έχουν προστεθεί νέοι άνθρωποι, κάποιοι έχουν μείνει περισσότερο, κάποιοι λιγότερο, άλλοι έχουν συνεχίσει την καριέρα τους σε άλλους σταθμούς. Γεννήθηκαν σταθμοί μέσα από τον Kosmos. Ήταν μια περιπέτεια αυτά τα 20 χρόνια. Νομίζω η αλλαγή και η προσαρμογή, η δυνατότητα που έχει αυτός ο σταθμός στο κέντρο της αισθητικής του, του ρεπερτορίου του, της δικής του μουσικής ταυτότητας, είναι μουσικές απ’ όλο τον κόσμο. Στα 20 αυτα χρόνια οι μουσικές αυτές επίσης εξελίσσονται, επίσης αλλάζουν. Το ίδιο κάνουμε και εμείς κι αυτό μας ενδιαφέρει. Δεν μας ενδιαφέρει να μείνουμε πιστοί σε ένα μουσικό είδος. Μας ενδιαφέρει, όμως, πάντα το σημείο που συναντιούνται οι μουσικές παραδόσεις με την μουσική του σήμερα”.

Μουσικές παραδόσεις για εκείνον δεν είναι πάντα το folk στοιχείο στη μουσική, είναι και οι αστικές παραδόσεις που παρουσιάζουν μεγάλο ενδιαφέρον.

“Αστική παράδοση είναι η jazz, η μαύρη μουσική στη Δύση, η ηλεκτρονική μουσική. Είναι στοιχεία που αφορούν κοινωνικές ομάδες ή και φυλετικές ομάδες. Υπάρχουν μουσικές οι οποίες φτιάχτηκαν- τις θεωρούμε ίσως παραδοσιακές- μέσα στις πόλεις. Η salsa είναι μια μουσική που φτιάχτηκε στη μεγαλούπολη, στη Νέα Υόρκη, παρόλο που βασίζεται στην αφροκουβανέζικη παράδοση σε μεγάλο βαθμό, η jazz επίσης είναι μια παραδοσιακή αστική μουσική. Έτσι μας ενδιαφέρει όλο αυτό που συμβαίνει και που κρατάει ένα στοιχείο ταυτότητας”. 

Έτσι άλλαξε ο Kosmos μουσικά αυτά τα χρόνια. Οι παραγωγοί είναι κάτι άλλο. Υπάρχει μία μεγάλη σταθερότητα στις φωνές του σταθμού.

“Υπάρχει η αντίληψη ότι όταν ένας σταθμός αρχίζει και παίζει πιο σύγχρονες ή νεανικές μουσικές, όταν προσπαθεί να πλησιάσει στα σημερινά ακούσματα αυτό θα πρέπει να γίνεται από αντίστοιχα νέους παραγωγούς, από  παραγωγούς που είναι κοντά στην ηλικία των μουσικών αυτών. Εδώ για μένα υπάρχει η παρεξήγηση, αν και συμφωνούσα με αυτή την άποψη. Είδα όμως το εξής όσο άκουγα νέα demos: δεν έβρισκα αυτό που βρίσκω στους παραγωγούς του Kosmos, δηλαδή μια βαθύτερη γνώση, μια βαθύτερη σχέση με τη μουσική, γιατί μόνο αυτή  μπορεί να σε κάνει να αντιληφθείς και την εξέλιξη κάθε μουσικού είδους, να δεις από που ξεκίνησε, πώς εξελίχθηκε και πού έχει φτάσει”.

Συνειδητοποιώ ότι η κάθε εκπομπή απαιτεί προετοιμασία και δεν αρκεί μόνο μία αισθαντική φωνή και η αγάπη για τη μουσική. Θέλει χρόνο και αφοσίωση.  “Είναι πολύ δύσκολο να είναι κανείς παραγωγός του σταθμού. Δεν πρόκειται μόνο για μία καλή φωνή την οποία θα δανείσεις σε μία λίστα και πολλές φορές με δεδομένα αυτά που θα πεις. Σημασία έχει τι θα πεις, να δώσεις την πληροφορία, να παίξεις το ψυχαγωγικό σου ρόλο, να κάνεις συντροφιά στον ακροατή, να του πεις πέντε νέα πράγματα, αλλά να μην τον κουράσεις με τις πληροφορίες”. 

Οι φωνές, όμως, είναι πολλές φορές αυτό που μας τραβάει, του λέω.

“Μα δεν μεσολαβεί τίποτα άλλο. Η φωνή είναι το μόνο όπλο που έχει στα χέρια ο παραγωγός. Από εκεί και πέρα είναι και η μουσική. Για το μουσικό ραδιόφωνο θα πρέπει να ακούς συνέχεια, να ακούς επαγγελματικά, να ακούς ραδιοφωνικά, πώς ένα κομμάτι μπορεί να παίξει στο ραδιόφωνο, σε ποια θέση θα παίξει”.

Τον ρωτάω αν υπάρχουν τραγούδια για το βράδυ και τραγούδια για το πρωί. “Φυσικά. Δεν βγάζει κανείς τραγούδι με τη σκέψη ότι θα παίζεται από τους σταθμούς βράδυ, εκτός αν είναι κάτι πολύ προχωρημένο. Έχει να κάνει και με το ότι το ραδιόφωνο ακούγεται και διαφορετικά. Αλλιώς το ακούς το πρωί όταν ξυπνάς και ετοιμάζεσαι, αλλιώς στο αυτοκίνητο πηγαίνοντας στη δουλειά και αλλιώς την ώρα που πηγαίνεις σε  μία βραδινή έξοδο, αλλιώς σε μια εκδρομή”.

Του λέω ότι ξεκίνησα να ακούω τον σταθμό από συνήθεια  κατά την εικοσάλεπτη διαδρομή για το σχολείο και αργότερα ως συντροφιά διαβάζοντας για τη Σχολή. Το ραδιόφωνο, καταλήγω, είναι κάτι σαν παρατηρητής, σαν background noise της ζωής μας.

“Στο μεγαλύτερο μέρος της η ραδιοφωνική ακρόαση νομίζω πως έχει αυτή τη χρησιμότητα, γιατί το background δεν είναι τόσο απλό, τι θα επιλέξεις για background. Το ραδιόφωνο είναι η συντροφιά σου, ένα κατοικίδιο που το έχεις στο σπίτι σου  και αν και δεν το παρατηρείς συνεχώς, δεν παίζεις παιχνίδια, είναι η συντροφιά του, η ύπαρξή του και μόνο που σε κάνει να νιώθεις καλά”. 

Και πολύ λιγότερο μόνος, προσθέτω. 

“Σίγουρα. Από εκεί και πέρα έχει να κάνει αν θα ακούσεις με παρέα, αν θα ακούσεις μόνος, άλλοι οι ρυθμοί το πρωί, άλλοι το απόγευμα, άλλοι αργά τη νύχτα. Άρα και το ραδιόφωνο πρέπει να γίνει ο καλός σου σύντροφος, η καλή σου παρέα, σε αυτές τις διαφορετικές στιγμές. Εντάξει, προφανώς θα υπάρχουν γενικεύσεις, γιατί το πρωί άλλος πάει στη δουλειά του”, και άλλος γυρίζει από τρελό ξενύχτι – τον διακόπτω. Γελάει.  “Ή άλλος διαβάζει για εξετάσεις, οτιδήποτε. Δεν μπορείς να πιάνεις πάντα τους πάντες. Αλλά προσαρμόζεται στην καθημερινότητα της πόλης. Είναι ένα ραδιόφωνο που εκπέμπει κυρίως στην Αθήνα. Τώρα τελευταία έχει εξαπλωθεί και σε άλλες πόλεις μέσω των περιφερειακών σταθμών. Είναι ένας σταθμός που παρακολουθεί τους ρυθμούς της πόλης.

Βρίσκω την ευκαιρία και τον ρωτάω πώς είναι η Αθήνα σαν ακροάτρια, τι της αρέσει, πως ζει.

“Είναι αμήχανη, πολύ, ακόμα. Είμαστε σε μια φάση που η καραντίνα, η πανδημία, όλο αυτό που έχουμε ζήσει μας έχει επηρεάσει. Κάποιοι έχουμε βγει από αυτό, άλλοι όχι ακόμα, η επίδραση αυτών των δύο χρόνων είναι εμφανής. Υπάρχουν πολλές διαφορετικές ταχύτητες. Υπάρχουν αυτοί που διψούν να βγουν έξω, να διασκεδάσουν, να χορέψουν, να κάνουν ταξίδια και άλλοι που πιστεύουν ότι εκεί έξω είναι πολύ επικίνδυνα τα πράγματα και προτιμούν να καθίσουν στο σπίτι με παρέα. Και το ραδιόφωνο παίζει και αυτό τον ρόλο. Δεν έχουμε βρει ακόμα το βηματισμό μας σαν πόλη και είναι λογικό”.

Οι Αθηναίοι όμως πειραματίζονται μουσικά, ψάχνονται, ακούνε μουσικές του κόσμου. “Βέβαια, η Αθήνα είναι η πόλη που μπορεί να στηρίξει έναν τέτοιο ραδιόφωνο και είναι αυτή που μας έχει στηρίξει, αν και πάρα πολλοί και από τη Θεσσαλονίκη και από αλλού μας στηρίζουν και θέλουν να είμαστε και εκεί. Κυρίως πόλεις με φοιτητές, τα Γιάννενα, η Πάτρα… Νομίζω ότι αυτή η εκλεκτικότητα έχει σε μεγάλο βαθμό ανταπόκριση σε νέους. Όταν λέω νέους, όμως, θα κάνω έναν διαχωρισμό. Νομίζω ότι απαιτεί και να έχεις περάσει από το mainstream. Δεν είναι τόσο οι νέοι των 17, αλλά οι λίγο μεγαλύτεροι που έρχονται και μπαίνουν σιγά σιγά στον ήχο. Πρέπει να έχεις ακούσει πράγματα, να έχεις χαρεί την εποχή σου,να έχεις χορέψει με τα ακούσματα της όποια και αν είναι αυτά,  για να περάσεις μετά σε μια άλλη σχέση με τη μουσική”. 

Πριν κλείσουμε τη συζήτηση τον ρωτάω αν ανταποκρίθηκαν οι ακροατές στο κάλεσμα του σταθμού να μοιραστούν αναμνήσεις, προσωπικές στιγμές στις οποίες ο Kosmos ήταν παρών.

“Έφτασαν σε εμάς πολλές και διαφορετικές ιστορίες. Είναι αναρτημένες στην ιστοσελίδα μας. Προσωπικές στιγμές, μουσικές στιγμές. Αυτό είναι συγκινητικό, είναι ο  λόγος για τον οποίο υπάρχει αυτός ο σταθμός. Είναι η σχέση μας με τον υπόλοιπο κόσμο, η σχέση που πολλοί από τους ακροατές μας απέκτησαν με άλλες χώρες, πολιτισμούς, γλώσσες. Αυτό μας λένε κιόλας με τις ιστορίες τους. Είτε μπόρεσαν να έρθουν σε επαφή, να μιλήσουν με συμφοιτητές ή συναδέλφους τους σε κάποια χώρα του εξωτερικού και πόσο τους βοήθησε ο σταθμός και η μουσική που άκουσαν εδώ στο  να να έρθουν σε επαφή με αυτό που συνέβαινε κάπου αλλού. Νιώθεις με έναν τρόπο ότι έχεις κάτι κοινό με τον άλλο άνθρωπο και εκείνος νιώθει ότι έχει κάτι κοινό μαζί σου, ακόμα και αν έρχεται για πρώτη φορά στη χώρα σου. Η μουσική το έχει αυτό το πράγμα και πολύ περισσότερο όταν δεν είναι ένας τόπος που συναντιέστε και οι δύο, όπως είναι η ποπ μουσική, αλλά είναι ο δικός σου ή ο δικός του. Είναι πολύ πιο άμεσο αυτό”. 

Σοφία Σδράλη

Η Σοφία σπουδάζει Νομική. Δεν ξέρει να κάνει ποδήλατο, ελπίζει -όμως- να μάθει κάποια στιγμή. Το πιο τρελό της όνειρο είναι να κάνει το γύρο της Αμερικής με σκαθαράκι, αλλά μέχρι τότε προσπαθεί να γνωρίσει και να καταλάβει την πόλη που μεγάλωσε.